De wens is (te) vaak de vader van de communicatiegedachte

Communicatie werkt vaak anders dan je wiltMensen die zich beroepshalve met communicatie bezighouden, denken vaak dat ze met hun vak van alles kunnen bewerkstelligen. Een gevaarlijke misvatting!

Dat stelde dr. Cees van Woerkum vorige week tijdens zijn afscheid als hoogleraar Communicatiestrategieën aan Wageningen University. Wie echt effectief wil communiceren, moet zich eerst eens verdiepen in wat communicatie werkelijk behelst.

Communiceren is te vaak ‘wensdenken’

Of het nu gaat om communicatiewetenschappers of om bijvoorbeeld de overheid, zij gaan uit van wat bij communicatie wenselijk is. Niet van beter inzicht in wat je er wel en niet mee kunt. Ze weten nauwelijks wat de ontvanger ontvankelijk maakt voor hun boodschap. En wat er zich bij communicatie nu feitelijk afspeelt. Het ‘wensmodel’ in de communicatiewetenschap is even verleidelijk als hardnekkig. Maar ook gevaarlijk en weinig effectief.

‘Ontvanger is geen ontvanger’

Al jaren verzet Van Woerkum zich dan ook tegen het klassieke communicatiemodel. Dat is heel simpel: een zender stuurt een boodschap naar een ontvanger en dat heeft een bepaald gevolg. ‘We weten dat het zo niet gaat’ , zegt hij. ‘Mensen ontvangen niets, maar construeren aan de hand van waargenomen boodschappen bepaalde betekenissen’. Die constructie is ‘eigen werk’ van de ontvanger. Een proces van associatie en visualisatie op grond van eigen waarneming, kennis en ervaring. Je mag de ontvanger dus eigenlijk helemaal niet als ontvanger zien.

Wetenschappelijke femmes fatales

De hoogleraar legde uit hoe hij zelf ook regelmatig aan de verleidelijke communicatie-wensmodellen toegaf. Hij vindt ze gevaarlijk, ‘wetenschappelijke femmes fatales’. Zo heeft in zijn tak van wetenschap het normatieve – in de zin van ‘voorschrijvend’ – vaak de overhand boven het empirische onderzoek. Maar, stelde hij: ‘Wie normatief naar de praktijk kijkt, dus vooral denkt te weten wat daar moet gebeuren, ziet veelal niet goed wat er feitelijk gebeurt’.

Van factoren naar procesdenken

In zijn denken over communicatiewetenschap heeft Van Woerkum de overstap gemaakt van het factorenmodel naar het procesmodel. Bij het factorenmodel draait het om factoren die gedrag bepalen en die deels aan te sturen zijn. Hij concludeerde dat dit maar een deel is van het communicatieverhaal. Je moet ook weten hoe het proces verloopt, hoe het mechanisme werkt bij gedragsverandering. Als voorbeeld noemt hij het drinkgedrag van jongeren, dat volgens hem wordt onderschat.

Zelf corrigeren of stimuleren

Wat gebeurt er in een groep jongeren als er op een moment meer wordt gedronken? Er zijn groepen die dit gedrag zelf corrigeren en groepen waar juist een ware drankcultuur ontstaat. ‘Mij interesseert vooral die eerste groep’, vertelde de hoogleraar. ‘Hoe komt het zelfreinigend vermogen van die groep tot stand? Welk soort gesprek ontstaat daar? Als we dit soort discussies begrijpen, kunnen we in de communicatie naar jongeren toe veel dichter bij de actie komen waaruit wenselijke veranderingen ontstaan’.

Tijd voor effectievere communicatie

Dat zou prachtig zijn. Want Van Woerkum heeft gelijk: de zuipcultuur bij jongeren wordt zwaar onderschat. Heel wat jongeren brengen hun hersenen, lever etcetera forse schade toe door regelmatig, excessief drankgebruik. Laatst hoorde ik een deskundige op de radio zeggen dat het een kwestie van tijd is voor de eerste Nederlandse tiener zich dooddrinkt.

Verschrikkelijk! Ouders en overheden lijken maar moeilijk grip te krijgen op die problematiek. Hoog tijd dus voor nog veel meer en vooral ook veel effectievere communicatie over de gevaren van drankgebruik en drankmisbruik. En over heel veel andere maatschappelijke en andere ontwikkelingen natuurlijk. Want er wordt wat afgeprutst in communicatieland!

Lees ook: Gemeente moet drinkende jongeren beter helpen

Renske Cramer

Over Renske Cramer
Ik ben gepensioneerd communicatie- en marketingadviseur. Ik houd me bezig met dingen die nóg leuker zijn dan werken ;-)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s